Βυζαντινή μουσική

Βυζαντινή μουσική είναι η εξέλιξη και καλλιέργεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής και πήρε το όνομα αυτό από την περιοχή του Βυζαντίου που ειναι η πρώτη ονομασία της πρωτεύουσας της νέας αυτοκρατορίας.
Η Βυζαντινή Μουσική είναι η μουσική της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας που μεταφράζεται κι απαρτίζεται αποκλειστικά από ελληνικά κείμενα ως μελωδία.  Έλληνες και ξένοι ιστορικοί συμφωνούν ότι αυτές οι μελωδίες, οι εκκλησιαστικοί ήχοι και γενικά το όλο σύστημα της βυζαντινής μουσικής, συνδέεται στενά με το αρχαίο ελληνικό μουσικό σύστημα. Οι αρχές της χρονολογούνται από ορισμένους μελετητές στον 4ο αιώνα μ.Χ, λίγο μετά τη μεταφορά της πρωτεύουσας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη από το Μέγα Κωνσταντίνο.

Η βυζαντινή μουσική που διασώζεται είναι στο σύνολό της εκκλησιαστική, με εξαίρεση κάποιους αυτοκρατορικούς ύμνους, που και αυτοί έχουν θρησκευτικά στοιχεία. Το βυζαντινό άσμα ήταν μονωδικό, σε ελεύθερο ρυθμό, και προσπάθησε συχνά να απεικονίσει μελωδικά την έννοια των λέξεων. Η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε ήταν η ελληνική.

Μέρος της βυζαντινής μουσικής, αν και χρονικά μεταγενέστερο και με αρκετές δυτικές επιρροές, κυρίως από το 1204 και μετά, μπορεί να θεωρηθεί το δημοτικό τραγούδι, αν και διαφέρει από την εκκλησιαστική μουσική στο ότι έχει σταθερό μέτρο, ώστε να εξυπηρετείται και ο χορευτικός σκοπός. Αυτό δεν είναι τυχαίο: στον ίδιο γεωγραφικό χώρο, από τον ίδιο πολιτισμό η μουσική είναι ενιαία. Μην ξεχνάμε πως η πρώτη φορά που διδάχτηκε (ευρέως) η δυτική μουσική στον Ελληνικό χώρο, ήταν με την έλευση του Όθωνα. Μέχρι τότε η μουσική που εκτελείτο, ακουγόταν καταγραφόταν και διδασκόταν (εμπειρικά ή/και σε μουσικοδιδασκαλεία) ήταν η βυζαντινή.

Η Βυζαντινή Μουσική ακολουθεί παραλλαγμένη σε κάποια σημεία την Πυθαγορική Οκτάχορδο. Οι οκτώ ήχοι ή τρόποι της είναι: Πρώτος, Δεύτερος, Τρίτος, Τέταρτος, Πλάγιος του Πρώτου, Πλάγιος του Δευτέρου, Βαρύς και Πλάγιος του Τετάρτου.

Οι φθόγγοι ή τόνοι στη βυζαντινή μουσική διακρίνονται σε επτά και ονομάζονται: πΑ, Βου, Γα, Δι, κΕ, Ζω και νΗ. Αυτοί οι τόνοι εκφωνούνται κατέχοντας ο καθένας μία βαθμίδα. Ανεβαίνοντας από την πρώτη βαθμίδα έως την έβδομη (άνοδος ή επίτασις ή οξύτης) και κατεβαίνοντας από την έβδομη μέχρι την πρώτη(κάθοδος ή άνεσις ή βαρύτης) σχηματίζουμε μία κλίμακα.

Χαρακτηριστικά της εκκλησιαστικής μουσικής του Βυζαντίου:

Η εκκλησιαστική μουσική παρέμεινε αυστηρά μονοφωνική, είτε ψάλλεται από έναν ψάλτη είτε από χορωδία. Η αρμονία περιορίζεται μόνο στη χρήση του ίσου ή ισοκράτη, που συνοδεύει τη μελωδία τραγουδώντας τη βάση του κάθε τετραχόρδου όπου κινείται η μελωδία κάθε στιγμή.

Η μουσική παραμένει φωνητική. Όργανα δεν χρησιμοποιούνται στην εκκλησία. Μορφές ύμνων: Παράλληλα με την απλή ψαλμωδία άνθησαν οι πρώτες μορφές ύμνων: τροπάριο, κοντάκιο και κανών. Tο τροπάριο (από το τρόπος) αναπτύχθηκε κυρίως τον 5ο αι.: βασίζεται σε νέα, απλά και εύκολα να μελοποιηθούν κείμενα, των οποίων οι στίχοι παρεμβάλλονται μεταξύ των ψαλμικών στίχων. Aργότερα τροπάρια ονομάζονται και οι αυτούσιοι εκκλησιαστικοί ύμνοι.

O κανών γεννήθηκε τον 7ο-9ο αι. Bασίζεται στα νέα βιβλικά άσματα ή Ωδές, όπως η Ωδή αρ. 3, ο ύμνος της Aγ. Άννας ή η αρ. 9, το "Eμεγαλύνθη η ψυχή μου" της Παναγίας. Kάθε ωδή ακολουθείται από πολλές στροφές (ειρμούς) που ψάλλονται με την ίδια μελωδία (τρόποι). Oι γνωστότεροι ποιητές κανόνων ήταν ο άγιος Ανδρέας ο Ιεροσολυμίτης, αρχιεπίσκοπος Κρήτης (660-740 μ.Χ.) του οποίου ο μεγάλος κανών περιλαμβάνει 250 ειρμούς και ο Αγ. Iωάννης ο Δαμασκηνός (676-750 περ.).

Κοντάκιο: Κοντάκιο λέγεται συνήθως η απαρχή (το προοίµιο) Εκκλησιαστικών Ύµνων που εξ αυτού και µόνο ολόκληροι οι ύµνοι αυτοί χαρακτηρίζονται τελικά και ως κοντάκια. Αποτελεί δε ιδιαίτερο είδος της εκκλησιαστικής ποίησης που ιστορικά φέρεται να καλλιεργήθηκε περί τον 6ο 7ο αιώνα .Το όνοµά του οφείλεται στο γεγονός ότι η χρήση του απέβλεπε ως «εισαγωγή» του θέµατος του ύµνου που ακολουθούσε. Κάποιοι παράγουν (ετυµολογούν) το όνοµα κοντάκιο από το περιορισµένο - σύντοµο συνεπώς κοντό σε µήκος. Ενώ άλλοι δε, το όνοµα κοντάκιο, το ετυµολογούν από το «κοντό» (= τράπεζα ψαλτηρίου) όπου οι ψάλτες άφηναν, ή συχνά ακουµπούσαν τα λειτουργικά κείµενα. Εξ αυτών ορθότερο φαίνεται µάλλον το πρώτο. Το κοντάκιο απαρτίζεται από µία και µόνο στροφή. Οι δε στροφές που ακολουθούν στο κυρίως ύµνο ονοµάζονται «Οίκοι» που µπορεί να είναι απεριόριστοι σε αριθµό (δεν υπάρχει περιορισµός). Στο τέλος όµως του καθενός «οίκου» (δηλαδή κάθε στροφής) διακρίνουµε το « εφύµνιο » που µπορεί να είναι ένας, δύο ή τρεις στίχοι που επαναλαµβάνονται ακριβώς οι ίδιοι σε όλους τους οίκους, σε όλο τον ύµνο. Σε πολλούς δε ύµνους τα αρχικά γράµµατα των Οίκων δηµιουργούν κάθετα µια « ακροστιχίδα » που µπορεί να φανερώνει αλφάβητο, όνοµα, ρητό ή και φράση. Παραδείγµατα: • Στην ακολουθία του Ακαθίστου Ύµνου , στους «Χαιρετισµούς» όπως λέει ο λαός το «Χαίρε Νύµφη ανύµφευτε» ή το «Αλληλούια» είναι «εφύµνια». • Το γνωστό «Τη υπερµάχω στρατηγώ...» είναι το κοντάκιο του Ακάθιστου Ύµνου και όχι αυτός καθ΄ αυτός ο Ακάθιστος που ακολουθεί του κοντακίου και του οποίου οι Οίκοι είναι 24, των οποίων η ακροστιχίδα παρουσιάζει το Ελληνικό αλφάβητο πχ Άγγελος πρωτοστάτης ...(Αρχή 1ου οίκου), Βλέπουσα η Αγία ...(αρχή 2ου οίκου), Γ νώσιν άγνωστον...(αρχή 3ου οίκου) κλπ. • Η Ακροστιχίδα στον Ύµνο της Θείας Γέννησης παράγει τη φράση «Του ταπεινού Ρωµανού Ύµνος». Οι ύµνοι κυρίως συγγράφονται έµµετρα, δηλαδή µε τονικά µέτρα σε συνήθη βάση αυτή της οµοτονίας αλλά και της ισοσυλλαβίας των στίχων µε πολλές όπως µπορεί να παρατηρήσει κάποιος παραχωρήσεις στην αποκαλυπτόµενη µελωδία. Η δε οµοιοκαταληξία που χρησιµοποιούταν συχνά αν και δεν ακολουθούσε αυστηρά αυτή της σύγχρονης, εντούτοις εµφανιζόταν πολλές φορές µε απλή παρήχηση. Παραδείγµατα: Εκ του Ακάθιστου Ύµνου πλείστα τα παραδείγµατα όπως: η χαρά εκλάµψειη αρά εκλείψει, ανθρωπίνοις λογισµοίς - αγγέλων οφθαλµοίς, νεουργείται - βρεφουργείται, µύστις - πίστις κλπ. Τέλος στους ύµνους παρατηρούνται δύο διαφορετικές µουσικές µελωδίες (σκοπούς) µία για το αρχικό το κοντάκιο και µία για όλους τους Οίκους του Ύµνου. • Όταν το κοντάκιο έχει µοναδική µουσική µελωδία ονοµάζεται «ιδιόµελο». • Γενικά το κοντάκιο είναι λακωνικότερο του Τροπάριου µε κύριο σκοπό το σύντοµο ιστορικό εγκώµιο του εορταζοµένου Αγίου ή της επετείου της ηµέρας.(πχ Κοντάκιο Θεοφανείων ) • Μέγας ποιητής του εκκλησιαστικού αυτού είδους ποίησης υπήρξε ο Ρωµανός ο Μελωδός