Η νηστεία στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη

Η νηστεία στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη

Η νηστεία αποτελεί έναν πανάρχαιο εκκλησιαστικό θεσμό. Δε συναντάται μόνο στους Ισραηλίτες αλλά και σε άλλους αρχαίους λαούς, κυρίως της ανατολής. Επίσης, υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι και οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι νήστευαν. Κοινή αντίληψη όλων αυτών των λαών ήταν ότι με τη νηστεία εξευμένιζαν τους θεούς τους και εξαγνίζονταν πνευματικά και σωματικά.

Όπως ήδη αναφέρθηκε σε προηγούμενη συνάφεια, η λέξη νηστεία είναι σύνθετη και προέρχεται από το αρνητικό μόριο νη και το ρήμα εσθίω που σημαίνει τρώω. Νήστις ήταν η πρώτη λέξη που δημιουργήθηκε και από εκεί προήλθε και το νηστεύω που αρχικά σήμαινε την πλήρη αποχή από τροφές και ποτά.

Η νηστεία εμφανίστηκε στον κόσμο αμέσως μετά τη δημιουργία του ανθρώπου. Η απαγορευτική εντολή που έδωσε ο Θεός στους πρωτόπλαστους μπορεί να θεωρηθεί ως η πρώτη νομοθέτηση της νηστείας. Ο Αδάμ για να παραμείνει στον παράδεισο έπρεπε να ζήσει μια ασκητική ζωή, βασικό στοιχείο της οποίας ήταν η νηστεία. Στην Παλαιά Διαθήκη ο αμαρτωλός άνθρωπος μέσω της κακοπάθειας από τη νηστεία, ταπεινώνεται μπροστά στο Θεό επιζητώντας το έλεός Του και δείχνοντας με αυτόν τον τρόπο τη μετάνοιά του.

Ο Χριστός με τον ερχομό του ανανέωσε την εντολή του Πατέρα του με το προσωπικό του παράδειγμα και τη διδασκαλία του για τη νηστεία στην επί του Όρους ομιλία. Ο Ιησούς πριν ξεκινήσει τη δημόσια δράση του οδηγήθηκε στην έρημο όπου για σαράντα μέρες δεν έφαγε τίποτα. Με αυτήν του την πράξη επικύρωσε το νόμο της νηστείας και αποτέλεσε παράδειγμα για τους υπόλοιπους. Στην επί του όρους Ομιλία, η οποία αποτελεί τον καταστατικό χάρτη της χριστιανικής ηθικής, ο Χριστός καθόρισε ποια είναι η αληθινή νηστεία. Προτρέπει όσους νηστεύουν να μην είναι σκυθρωποί μόνο και μόνο για να δείχνουν στον κόσμο πως νηστεύουν αλλά να περιποιούνται για να μη φανερώνουν τη νηστεία τους στον κόσμο παρά μόνο στον Θεό που βλέπει τις κρυφές πράξεις. Ο Ιησούς και μέσα από τα θαύματα του δίδαξε τους μαθητές του τη σπουδαιότητα της νηστείας. Μετά τη θεραπεία του άρρωστου παιδιού όταν οι μαθητές τον ρώτησαν γιατί δεν μπόρεσαν να το θεραπεύσουν οι ίδιοι, τους απάντησε ότι δεν μπόρεσαν γιατί δεν χρησιμοποίησαν την προσευχή και την νηστεία.(Κατά Μάρκον 9,29)

Η πρώτη εκκλησία συνέχισε την ιουδαϊκή παράδοση και πράξη περί νηστείας αλλά της έδωσε νέο περιεχόμενο. Το 2ο αιώνα, την περίοδο των Αποστολικών Πατέρων, η λειτουργική ζωή της Εκκλησίας διαμόρφωσε τη νηστεία. Αποτελούσε απαραίτητη προϋπόθεση για την προετοιμασία των πιστών ώστε να μπορέσουν να βιώσουν πνευματικά την Ανάσταση, το Πάθος και τις άλλες μεγάλες χριστιανικές εορτές. Τότε καθιερώθηκε για πρώτη φορά η νηστεία πριν το Πάσχα και η νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής. Οι υπόλοιπες προστέθηκαν σταδιακά με πρώτη αυτή των αγίων Αποστόλων. Ο ορθόδοξος βίος είναι βίος ασκητικός. Η άσκηση αποτελεί για τον άνθρωπο το μοναδικό δρόμο που τον οδηγεί στην ένωσή του με τον Τριαδικό Θεό. Ο άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ αναφέρει ότι η προσευχή, η νηστεία, η αγρυπνία και το οποιοδήποτε άλλο χριστιανικό έργο, όσο καλό και απαραίτητο και αν είναι, δεν αποτελεί σκοπό αλλά μέσο για την απόκτηση του Αγίου Πνεύματος.

Το νόημα της νηστείας

Ο Γρηγόριος Νύσσης στο έργο του περί φιλοπτωχίας και ευποιίας (ευεργεσία), χαρακτηρίζει τη νηστεία ως «θεμέλιο αρετή» εφόσον καλλιεργεί την ταπείνωση που αποτελεί τη βάση κάθε αρετής. Με τη νηστεία οι πιστοί επιδιώκουν την κάθαρση της ψυχής και του σώματος. Μειώνονται οι άχρηστες επιθυμίες, ελευθερώνεται ο άνθρωπος από τα πάθη της ψυχής και απαλλάσσεται από τους ανάρμοστους  λογισμούς. Επιπλέον η νηστεία  ενισχύει και την προσπάθεια του πιστού για την απόκτηση των χριστιανικών αρετών. Βαθύτερος σκοπός όμως της νηστείας είναι η κοινωνία με τον Θεό.

Η νηστεία είναι καθολική με την έννοια ότι δεν αφορά συγκεκριμένες ομάδες πιστών ούτε δέχεται ηλικιακούς ή άλλους περιορισμούς. Η νηστεία όμως δε σχετίζεται μόνο με την αποχή από συγκεκριμένες τροφές αλλά από μια γενικότερη πνευματική άσκηση, από προσευχή  και την  καταπολέμηση των παθών. Με τη νηστεία ο άνθρωπος προσδιορίζει τη θέση του στον κόσμο και ανακαλύπτει την εξάρτησή του από αυτόν. Αρκεί να σκεφτούμε ότι σε αντίθεση με τα ζώα που δρουν από τις ορμές τους και τρώνε χωρίς σκέψεις και περιορισμούς, μόνο ο άνθρωπος μπορεί να νηστέψει, να ελέγξει τις ορέξεις του και να αυτοπεριοριστεί.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει: «Δείξε μου την νηστεία σου με τα έργα σου… διότι ποιο το όφελος, όταν δεν τρώμε κρέας, όμως κατατρώμε τους αδερφούς μας;»

Νηστεύσωμεν νηστεία δεκτήν, ευάρεστον τω Κυρίω, αληθής νηστεία, η των κακών αλλοτρίωσις, εγκράτεια γλώσσης, θυμού αποχή, επιθυμιών χωρισμός, καταλαλιάς, ψεύδους και επιορκίας. Η τούτων ένδεια, νηστεία εστιν αληθής και ευπρόσδεκτος.  

 Ἑρμηνευτική Ἀπόδοση

Ἄς νηστεύσουμε νηστεία δεκτή εὐάρεστη στόν Κύριο· ἀληθινή νηστεία εἶναι ἡ ἀποξένωση ἀπό τά κακά, ἡ ἐγκράτεια τῆς γλώσσας, ἡ ἀποχή ἀπό τό θυμό, ὁ χωρισμός ἀπό τίς ἀνάρμοστες ἐπιθυμίες, τό κουτσομπολιό, τό ψέμα καί η ἐπιορκία· ἡ ἐγκράτεια ἀπ᾿ αὐτά εἶναι νηστεία ἀληθινή καί εὐσπρόσδεκτη.

Ερωτήσεις:

1.      Τι είναι η νηστεία;

2.      Τι εντολή έδωσε ο Θεός στους  πρωτοπλάστους;

3.      Γιατί νήστεψε ο Χριστός;

4.      Ποια ωφέλει μας δίνει η νηστεία;