Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος

Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος ή Πρώτη Σύνοδος της Εφέσου, ονομάζεται η Εκκλησιαστική Σύνοδος η οποία διενεργήθηκε το 431 στην Έφεσο της Μικράς Ασίας και συγκλήθηκε από τον Αυτοκράτορα Θεοδόσιο Β΄, μετά από προτροπή του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νεστορίου. Πρόεδρος της συνόδου ήταν ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας, Κύριλλος και κύριος στόχος του ήταν η καταδίκη της αιρέσεως του Νεστοριανισμού.

 Μετά την καταδίκη του Αρειανισμού στη Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) Αυτοκρατορία, νέα εστία εντάσεως στο εσωτερικό της εκκλησίας ανεδείχθη η αίρεση του Νεστοριανισμού. Ο Νεστόριος και οι ακόλουθοί του αρνούνταν τον όρο Θεοτόκος για τη μητέρα του Ιησού Χριστού, θεωρώντας πως είναι αδύνατο ένας άνθρωπος να γεννήσει έναν Θεό.

Μετά το πέρας της Α΄ οικουμενικής Συνόδου και τη διακήρυξη της ομοουσιότητας του Πατρός και του Υιού, τέθηκε με ιδιαίτερη ένταση το ζήτημα της ένωσης της θείας και ανθρώπινης φύσεως, στον ενσαρκωθέντα Λόγο. Το ζήτημα είχε ήδη τεθεί προ της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου, αφού ορισμένοι υποστήριζαν πως ο Λόγος προσέλαβε άψυχο σώμα, με αποτέλεσμα να απορρίπτουν «όχι μόνο τη φυσική θεότητα του Χριστού, αλλά και την πληρότητα της ανθρωπότητάς του».

Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νεστόριος, σε ομιλία περί της Χριστοτοκίας της Μητρός του Ιησού, υποστήριζε πως «Θεοτόκον την Μαρίαν να μην την λέει κανείς».  Ο ίδιος μάλιστα ανέλαβε και τη θεολογική θεμελίωση του όρου Χριστοτόκος, υποστηρίζοντας πως η Μαρία γέννησε έναν άνθρωπον. Θεωρούσε δε, πως ο όρος  θεοτόκος είναι μη βιβλικός, και ειδωλολατρικός. Ανέφερε επίσης, πως η παρθένος γέννησε άνθρωπον Χριστόν που κατοίκησε μέσα του ο Θεός Λόγος, ο οποίος απλώς «διήλθε» δια της Μαρίας, αλλά δεν γεννήθηκε από την Μαρία.

Ο Νεστόριος δίδασκε ότι ο Χριστός έχει δύο ξεχωριστά πρόσωπα, ή δυο προσωπικότητες. Τον ένα Υιόν χώριζε σε δυο Υιούς, και άλλον έλεγε ότι είναι υιός του Θεού και άλλον ότι είναι Υιός της Μαρίας. Η ένωση των δυο φύσεων έγινε σαν μια φαινομενική ένωση και όχι πραγματική.

 Οι Ορθόδοξοι πιστεύουν, ότι ο Χριστός έχει δύο φύσεις, δυο θελήσεις και δύο ενέργειες, αλλά μία μόνο υπόσταση, δηλ. είναι ένα πρόσωπο, μια προσωπικότητα.. Οι θελήσεις και οι ενέργειες του Κυρίου είναι φυσικές, επειδή είναι των φύσεών Του. Ο Νεστοριανισμός δέχεται ότι τα δύο πρόσωπα του Χριστού έχουν δύο διαφορετικές αγιότητες, μία θεία, από τη θεότητα, και μία ανθρώπινη.

Η επικρατέστερη άποψη θεολογούσε περί «υποστατικής ένωσης» των δύο φύσεων στον Ιησού Χριστό και απέρριπτε πως η παρθένος γέννησε μόνο «ψιλόν άνθρωπον», θεολογώντας πως η προσωπικότητα (υπόσταση) του θεού Λόγου ενώθηκε με ανθρώπινο έμψυχο σώμα.

Κατά τη θεολογία της εκκλησίας, η μη αντίδοση των ιδιωμάτων(η μετάδοση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών  της θείας και ανθρώπινης φύσης στην μια προσωπικότητα  του Χριστού), αντέκρουε τη θεολογία των πατέρων, διότι έτσι «μειώνεται η αποτελεσματικότητα της απολυτρώσεως του ανθρωπίνου γένους, και ήταν αδύνατο να μεταδώσει στους ανθρώπους την θεία χάριν και δύναμιν και ζωή».

Ο Αλεξανδρείας Κύριλλος, υποστήριξε ότι: η Παναγία είναι Θεοτόκος επειδή «γέννησε τον Λόγο του Θεού που έγινε Σαρξ (σάρκα)»,  (Ο Λόγος σαρξ εγένετο, Κατά Ιωάν. 1, 14). Η Παναγία κατά τον Κύριλλο δεν γέννησε έναν άνθρωπο τυπικά ενωμένο με το Θεό, αλλά ένα μοναδικό και αδιαίρετο πρόσωπο, που είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος. Το όνομα Θεοτόκος περιφρουρεί την ενότητα του προσώπου του Χριστού: η μη αποδοχή ενός τέτοιου τίτλου σημαίνει ότι δεν γίνεται αποδεκτός ο Ενσαρκωμένος Χριστός ως τέλειος θεός και ταυτόχρονα τέλειος άνθρωπος. Η εισαγωγή όμως ενός τέτοιου διαχωρισμού στο εσωτερικό του προσώπου του Χριστού υπονομεύει το σωτηριολογικό περιεχόμενο της ενσάρκωσης, καταστρέφοντας τη γέφυρα μεταξύ Θεού και ανθρωπότητας. Η Σύνοδος της Εφέσου ασχολήθηκε με την αποκρυστάλλωση του δόγματος της ενσάρκωσης και του σωτηριολογικού της περιεχομένου: στο πλαίσιο αυτό, ο όρος Θεοτόκος αποκτά την ίδια σημασία που είχε για το τριαδολογικό ζήτημα ο όρος «ομοούσιος» (ο όρος δηλαδή που εξέφραζε την ταυτότητα της ουσίας, και άρα την ενότητα της Τριάδας, παρά τη διάκριση τριών προσώπων στο εσωτερικό της).