ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ (1ο μέρος)

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ                           (1ο μέρος)

Η βυζαντινή τέχνη εκτός από την απόλαυση που προσφέρει στις ανθρώπινες αισθήσεις με τη φυσική θέα των αριστουργημάτων της προκαλεί και προσκαλεί  υπό το πρίσμα μιας πνευματικής – μεταφυσικής θέας σε μια υπερφυσική των αιωνίων αξιών της. Το βυζάντιο που συνέχισε την αρχαία παράδοση σαν προπύργιο της αρχαίας παραστατικής τέχνης αφομοίωσε και περιέγραψε σε νέες εικαστικές μορφές τον κόσμο των εκλεκτών του πνεύματος που συνιστούν τους αγίους και τους οσίους της χριστιανικής Εκκλησίας. Ο καλλιτεχνικός αποικισμός της βυζαντινής  τέχνης στη δυτική Ευρώπη εσήμανε  την ανανέωση και αναζωογόνηση της ευρωπαϊκής τέχνης. Έτσι η καλλιτεχνική εξέλιξη στην Ευρώπη επιτεύχθηκε χάρη στην ανθρωποκεντρική και χριστοκεντρική επίδραση της βυζαντινής εικονογραφικής παράδοσης. Η βυζαντινή τέχνη είτε με τα καλλιτεχνικά της πρότυπα είτε με τα παραδείγματά της, ισχυρά επηρεασμένα από την κλασική αρχαιότητα πραγματοποίησε τις καλλιτεχνικές αναγεννήσεις και εξελίξεις στην Ευρώπη. Για τον εαυτό του το βυζάντιο πέτυχε  να εδραιώσει θεολογικά και καλλιτεχνικά   το δόγμα της τιμητικής προσκύνησης των εικόνων και να δώσει τελειωτικές  λύσεις σε όλες τις άλλες χριστολογικές – πνευματολογικές αιρέσεις αφενός και να καταστεί  για τον δυτικό πολιτισμό η δασκάλα της Ευρώπης αφετέρου. Όταν μιλούσαμε για την τέχνη του βυζαντίου εννοούμε περισσότερο την τέχνη της πρωτεύουσας, δηλαδή της Κωνσταντινούπολης στην οποία άκμασαν η αυτοκρατορική τέχνη και τα μεγάλα εργαστήρια  αρχιτεκτόνων και ζωγράφων που ανέλαβαν σε όλη τη βυζαντινή οικουμένη παραγγελίες και εκτελέσεις ναών, καθολικών μονών, ψηφοθετιμάτων (ψηφιδωτών) και τοιχογραφιών.  Η ηγετική θέση της πρωτεύουσας επιβλήθηκε με την υπερεθνική οικουμενικότητα σε όλους τους γειτονικούς και τους παραπέρα λαούς αποκαλύπτοντας μια αρχαία αγιασμένη τέχνη της οικουμένης. Οι πέριξ λαοί αλλά και η Δύση έμειναν εντυπωσιασμένοι από την πνευματική ωραιότητα, την εκφραστική τελειότητα, τη μεταφυσική βεβαιότητα, και ιεροπρεπή λειτουργικότητα της βυζαντινής τέχνης. Ήταν τα μηνύματα και οι αναλλοίωτες αξίες, που εξέφραζαν καθημερινά οι κατάγραφοι λατρευτικοί χώροι με τα έργα των βυζαντινών. Επίσης η ανατολική ιερότητα των μορφών, η διδακτική ποιότητα των εικονογραφικών προγραμμάτων, η κλασική αφηγηματικότητα των βιβλικών παραστάσεων και η μορφωτική σπουδαιότητα αυτών συνιστούσαν χαρακτηριστικά γνωρίσματα με τα οποία γινόταν η πνευματική μεταμόρφωση των πιστών.

Η ελληνικότητα της βυζαντινής τέχνης απεκάλυπτε τα ιδεώδη της μόρφωσης και της εκλέπτυνσης του νού, της διανόησης και της σοφίας, τα οποία όμως μεταμορφωμένα στο θαβώρειο φως είχαν προσλάβει μεταφυσικές διαστάσεις της κατά θεόν σοφίας. Άλλωστε χάρη στο ελληνικό πνεύμα κατορθώθηκε η νίκη κατά των εικονομάχων και η δογματική θεμελίωση της τιμητικής προσκύνησης των εικόνων. Εξαιτίας αυτού καθιερώθηκε ενιαίο καλλιτεχνικό ιδίωμα, σοφότερο άλλων, με την δραστηριότητα καλλιτεχνών και λογίων της Κωνσταντινουπόλεως. Αρχαιότητα και βυζάντιο απέβησαν η ιστορική και καλλιτεχνική συνισταμένη της Αυτοκρατορίας. Τα νέα όμως στοιχεία που δεν υπήρχαν στην αρχαία τέχνη και χαρακτήριζαν την βυζαντινή εικονογραφία αναφέρονται στη μεταφυσική της βεβαιότητα. Οι νέες μορφές, οι παραστάσεις των αγίων προσώπων, των βιβλικών γεγονότων και των επεισοδίων από το βίο της Εκκλησίας τονίζουν το μυστηριακό χαρακτήρα, την αγιοσύνη των θρησκευτικών ηρώων και την μεταμορφωμένη προσωπικότητά τους σ' ένα κόσμο νίκης και παραδεισιακής δόξας. Οι υπερβατικές διαστάσεις των ανθρωπίνων μορφών, οι αφηρημένες εκφράσεις των χειρονομιών τους, τα αιθέρια χρώματα των ενδυμασιών τους συνιστούν το νεωτερισμό της βυζαντινής εικονογραφίας. Αυτός ο νεωτερισμός προμηνύει το μέλλοντα κόσμο και την ανάσταση των ανθρώπων. Οι νέες αυτές μορφές αντανακλούν αφενός την ελληνορωμαϊκή απεικόνιση και αφετέρου την αφηρημένη και μεταφυσική έκφραση που αγγίζει το άγιο και θρησκευτικό στοιχείο. Οι δυσδιάστατες αυτές μορφές πληρούν τις δυο φύσεις, την ανθρώπινη και τη θεία και αποκαλύπτουν το κοσμοσωτήριο δόγμα της ενανθρώπισης του Χριστού και την διδασκαλία για την λύτρωση της ψυχής και του σώματος του ανθρώπου. Η εκφραστική τελειότητα της βυζαντινής εικονογραφίας βασίζεται πάνω σε παράγοντες τεχνικής και ύφους, όπως είναι η χρωματική ποικιλότητα, η σχεδιαστική τελειότητα και η διακοσμητική ιδιαιτερότητα των βυζαντινών έργων. Μερικοί εθνικοί και έπειτα οι χριστιανοί καλλιτέχνες είχαν αποδεχθεί την αναγκαιότητα μιας παράστασης ορατής μόνο με τα μάτια του πνεύματος διότι φανέρωνε τον αόρατο κόσμο. Αυτό σημαίνει πως το όραμα που θέλει να παρουσιάσει μια εικόνα μπορεί να επιφορτισθεί με μια υψηλότερη λειτουργία. Ο θεατής θα μπορέσει να δει τον νοητό και αόρατο κόσμο που τον περιβάλλει.