Β' Γυμνασιου Η εικονογράφηση των αγίων

Η εικονογράφηση των αγίων

Η εικονογράφηση των αγίων ιστορικά αρχίζει με τον διωγμό των χριστιανών, οι πρώτοι μάρτυρες ενταφιάζονται σε κατακόμβες. Εκεί ζωγράφιζαν πάνω από το μνήμα κάποια σύμβολα που να θυμίζουν την ανάσταση. Αργότερα αναπτύχθηκε σημαντικά η αγιογραφία με χαρακτηριστικά τα μεγάλα εκφραστικά μάτια, τα φωτεινά ενδύματα, και η ελαφρότητα των σωμάτων. Η τέχνη αυτή δεν παριστάνει τον Άγιο όπως ήταν στο παρελθόν ως θνητός άνθρωπος, αλλά όπως θα είναι στο μέλλον, στον παράδεισο, ως αθάνατος άγιος. Η εικόνα ενός αγίου στους ναούς δεν υπάρχει ως ανάμνηση του παρελθόντος, αλλά για να τονίζουν την πίστη της Εκκλησίας ότι οι άγιοι μαζί με τον Χριστό είναι ζωντανές παρουσίες οντολογικά κατά την διάρκεια της θείας Ευχαριστίας, η οποία μας οδηγεί στην ανάμνηση του μέλλοντος.

Το Φως

Εκεί οφείλεται η ιδιαιτερότητά της από άλλες ζωγραφικές παραδόσεις. Ενώ πήρε δάνεια από την κλασική τέχνη της αρχαιότητας, η οποία τόνιζε το φυσικό κάλλος και την φυσική αρμονία, προσέθεσε σημαντικές καινοτομίες στην ζωγραφική απεικόνιση των αγίων, για να εκφράσει την υπέρβαση του φυσικού κάλλους και των φυσικών νόμων. Έτσι δημιούργησε νέα τεχνοτροπία που ονομάστηκε βυζαντινή. Η καινοτομία χαρακτηρίζεται από δυο βασικούς άξονες. Ο ένας είναι το υπερφυσικό φως και ο άλλος είναι η ελευθερία από τους φυσικούς νόμους.   

Το φως στη ζωγραφική των αγίων είναι άκτιστο και ανέσπερο, δεν δύει , φωτίζει πάντοτε όλα τα εικονιζόμενα κεντρικά και σταθερά. Αποτέλεσμα αυτού είναι η απουσία σκιάς στο δάπεδο, γιατί το φως διαχέεται με υπερφυσικό τρόπο στο σώμα του εικονιζόμενου αγίου. Αυτό είναι το φως που είδαν οι μαθητές του Χριστού στο όρος Θαβώρ όπου έλαμψε. Επομένως οι άγιοι στην εικόνα ζωγραφίζονται όχι σαν φωτογραφίες, ούτε σαν αντίγραφα της φυσικής πραγματικότητας, αλλά ως μεταμορφωμένοι άνθρωποι που ζουν έναν άλλο τρόπο υπάρξεως υπερβατικό. Είναι η εικονογραφία ζωγραφική εκθαμβωτική, θεία, οραματική και όχι της λογικής επιστημονικής παρατήρησης.

Ο θεϊκός χαρακτήρας

Αξίζει να αναφερθούμε στη διαμόρφωση ενός νέου ήθους στην εικόνα. Αυτό αναπτύχθηκε από  τον 6ο αιώνα και μετά. Στην Αγία Σοφία Κωνσταντινούπολης, ζωγραφίστηκε η πιο χαρακτηριστική εικόνα του Χριστού, η οποία αποτέλεσε το πρότυπο για τις επόμενες εικόνες. Είναι το πρώτο έργο που τοποθετείται χρονικά μετά την επανάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Βυζαντινούς στα 1261. Υπάρχει η άποψη ότι ίσως ήταν αφιέρωμα του Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγου ως έκφραση ευγνωμοσύνης για τη νίκη του και την ανάκτηση της πόλης. Η βαθιά αίσθηση της ανθρώπινης μορφής και μία συνειδητή ίσως αναβίωση κλασικών προτύπων, στοιχεία που χαρακτηρίζουν το έργο, συνδέονται πιθανώς με το γενικότερο κλίμα μετά την ανάκτηση της Πόλης.

Μια άλλη εικόνα του 6ου αιώνα, είναι αυτή του Χριστού του Σινά. Ο Χριστός κρατάει το βαρύ ευαγγέλιο και μας ευλογεί με το δεξί του χέρι. Υπάρχει μια μικρή ασυμμετρία στα μάτια, η οποία τραβά την προσοχή του θεατή. Στη συγκεκριμένη εικόνα συνυπάρχουν οι νατουραλιστικές τάσεις της ελληνιστικής παράδοσης –ιδιαίτερα στο πρόσωπο- με την εμφανή προσπάθεια του καλλιτέχνη να προχωρήσει στην αφαιρετική διαδικασία και να προβάλλει μια άχρονη Ύπαρξη πίσω από την απεικόνιση του συγκεκριμένου προσώπου.

Η Εικονογράφηση σήμερα

Από το βυζάντιο ως τις ημέρες μας παρατηρείται μια κίνηση περισσότερο προς την κατάνυξη, την πνευματικότητα, και εσωτερικότητα του εικονιζόμενου αγίου και λιγότερο προς την  μεγαλοπρέπεια.  Η πτώση της Κωνσταντινουπόλεως οδήγησε την εικονογραφία σε ήθος πιο ταπεινό και λιγότερο δοξαστικό. οι εικονογράφοι γνωρίζουν πως ο εικονιζόμενος άγιος ζωγραφίζεται όχι όπως ήταν στην επίγεια φθαρτή του ζωή, αλλά όπως θα λάμψει στη μέλλουσα δόξα του παραδείσου.